Odpowiedzialność cywilna
✓ Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie pozbawiona jest zdolności do czynności prawnych, sama nie może skutecznie zawierać większości umów — w jej imieniu działa opiekun.
✓ Jeśli mimo to osoba ubezwłasnowolniona podpisała umowę (bez udziału opiekuna), to taka umowa jest nieważna – co oznacza, że nie wywołuje skutków prawnych.
✓ Ale – jak wspomniane – drobne umowy codzienne (np. zakupy, bilety) mogą być ważne, jeśli zostały wykonane bez szkody dla ubezwłasnowolnionego.
✓ W praktyce opiekun ma obowiązek zarządzać majątkiem i sprawami prawnymi tak, aby chronić interes osoby ubezwłasnowolnionej.
Odpowiedzialność karna
✓ Ubezwłasnowolnienie cywilne (pozbawienie zdolności do czynności prawnych) niekoniecznie oznacza automatyczne wyłączenie odpowiedzialności karnej (np. za czyn przestępczy).
✓ Prawo karne operuje innymi kategoriami: np. ocenia się poczytalność danej osoby, zdolność rozumienia czynu i możliwości pokierowania swoim postępowaniem, co niekoniecznie pokrywa się z pełną utratą zdolności cywilnej.
✓ Zatem małoletni ubezwłasnowolniony całkowicie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej, jeśli warunki przestępstwa są spełnione i jeśli prawo karne uzna, że ma zdolność odpowiadania za czyn. (Tu zawsze zależy od konkretnego przypadku i oceny sądu karnego.)
Ograniczenia w życiu prawnym małoletniego ubezwłasnowolnionego
Kilka praktycznych konsekwencji ubezwłasnowolnienia całkowitego (również w kontekście małoletniego):
✓ Nie może zawrzeć małżeństwa.
✓ Traci możliwość samodzielnego dysponowania majątkiem – opiekun zarządza majątkiem.
✓ Nie ma zdolności procesowej (lub jest ona bardzo ograniczona) – co oznacza, że sama nie może np. wytaczać wielu powództw, jeśli nie ma do tego upoważnienia/opieki.
✓ Nie może sporządzać testamentu ani być spadkobiercą w pełnym zakresie samodzielnie.
✓ Niektóre jej prawa (np. wyborcze) są wyłączone.
Wnioski
✓ Małoletni w wieku powyżej 13 lat, który został całkowicie ubezwłasnowolniony, w dużym stopniu traci samodzielne kompetencje prawne — to opiekun (lub sąd) podejmuje decyzje w jego imieniu.
✓ W zakresie cywilnym odpowiedzialność za zobowiązania jest ograniczona, bo większość czynności prawnych musi być wykonywana przez opiekuna.
✓ W zakresie karnym odpowiedzialność może nadal być realna – zależy od oceny sądu karnego w konkretnym przypadku.
W polskim prawie cywilnym odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez małoletniego ubezwłasnowolnionego całkowicie rozpatrujemy tak samo, jak w przypadku dziecka, które nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych i nie ponosi winy za swoje działania.
KLUCZOWA ZASADA
Co do zasady – taka osoba sama nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej. Bo nie jest zdolna do ponoszenia winy w rozumieniu prawa cywilnego (art. 426 KC – dzieci do 13 r.ż. nie ponoszą winy; osoba całkowicie ubezwłasnowolniona również zwykle nie).
Kto więc odpowiada?
1) Rodzice lub opiekun prawny
Za szkody wyrządzone przez taką osobę co do zasady odpowiada:
✔ opiekun prawny – jeśli sprawuje nadzór
✔ rodzice – jeśli wciąż mają władzę rodzicielską
podstawa prawna:
art. 427 KC – odpowiedzialność za brak należytego nadzoru
Czyli: jeśli szkoda powstała, bo nadzór był nienależyty → odpowiadają opiekun/rodzice.
2) Placówka, szpital, szkoła, DPS, dom dziecka
Jeżeli szkoda powstała, gdy małoletni był pod pieczą:
• szkoły,
• szpitala psychiatrycznego,
• DPS,
• placówki opiekuńczej,
• internatu,
to odpowiada ta jednostka (art. 427 KC) – również na zasadzie nienależytego nadzoru.
3) Sama osoba ubezwłasnowolniona?
Tylko w wyjątkowych przypadkach:
✓
jeżeli sąd ustali, że osoba była w stanie pokierować swoim postępowaniem, albo wykazać winę (praktycznie bardzo rzadkie)
✓ albo jeśli zasady słuszności wymagają obciążenia jej majątku (art. 428 KC)
To jednak wyjątki.
Ważne praktycznie:
Jeśli małoletni ubezwłasnowolniony całkowicie:
✓ rozbił komuś szybę
✓ porysował samochód
✓ zniszczył telefon
✓ uszkodził rower
odszkodowania żąda się od dorosłych sprawujących pieczę, a nie od dziecka.
Podsumowując:
Jeśli małoletni ubezwłasnowolniony całkowicie wyrządzi szkodę, to co do zasady odpowiadają za to rodzice lub opiekunowie (ew. placówka), a nie on sam.
Masz dodatkowe pytania? Borykasz się z innymi problemami natury prawnej, a nie jesteś w stanie ponieść koszów odpłatnej pomocy?
Możesz skorzystać z darmowej porady w punktach nieodpłatnych pomocy prawnej i świadczenia poradnictwa obywatelskiego m.in. w Starostwie Powiatowym w Gorzowie Wielkopolskim. Punkty są czynne od poniedziałku do piątku w godz.: 7:30 – 15:30. Obowiązują wcześniejsze zapisy na poradę
✓ pod nr tel.: (95) 73 30 411 lub
✓ rejestracja on-line https://np.ms.gov.pl
Artykuł powstał w ramach realizowanego przez Stowarzyszenie CIVIS SUM zadania publicznego pt.: Prowadzenie punktu nieodpłatnej pomocy prawnej oraz realizacja zadań z zakresu edukacji prawnej na terenie powiatu gorzowskiego w 2025 r” finansowanego ze środków przekazanych przez Powiat Gorzowski. Artykuł jest wkładem własnym osobowym do ww. zadania.